چرا کتاب فرهنگ‌نام علمای مجاهد گیلان نوشته شد؟

میثم عبداللهی – جلد اول کتاب «فرهنگنامه علمای مجاهد گیلان از مشروطه تا انقلاب اسلامی» نوشته میثم عبداللهی و محمد عبداللهی، به تازگی در شهر قم به چاپ رسید. این کتاب حاصل ۳ سال تلاش نویسندگان آن است و به معرفی شخصیتهایی میپردازد که در فضای عمومی مردم کمتر درباره آنها حرفی زده شده است و کمتر شناخته شده هستند و قرار است که ۳ جلد دیگر هم در ادامه همین کتاب باشد تا مجموعه ۴ جلدی کاملی درباره این علما ایجاد شود.

این کتاب واجد ۱۱۰ عکس و سند تاریخی است که بعضی از آنها برای اولین بار منتشر شدهاند. این کتاب در ۴۹۶ صفحه، در قطع وزیری، ۱۰۰۰ نسخه، با جلد گالینگور منتشر شده و هشتمین کتاب از مجموعه کتابهای موسسه مطالعات مبارزات اسلامی گیلان است. هدف از نگارش این فرهنگنامه، هویت بخشی به مردم امروز گیلان و نسلهای آینده، بر مبنای شناخت صحیح ابعاد زندگی علمای مجاهد و مبارز گیلانی است که در راستای احیای اسلام ناب محمدی و مکتب اهل بیت ـ علیهم السلام ـ گام برداشتند . تاکنون در این زمینه کتابی نوشته نشده بود و همین مسئله باعث شده بود ضرورت آن به شدت احساس میشد. علاوه بر اینکه تحریفاتی هم در این مدت تاریخنویسی صد ساله خصوصاً در دوران رژیم پهلوی، بروز کرده و تلاش کرده تا چهره این علما را مخدوش کنند و واقعیت را به گونهای دیگری نمایش دهند . این کتاب به سبک تراجمنویسی (شرح حال نویسی) و با تأکید بر جنبههای مجاهدت سیاسی و فرهنگی هر شخصیت، به شرح حال علمای گیلان از مشروطه تا انقلاب اسلامی میپردازد و در این جلد صرفاً شرح حال بعضی از ع1لمایی که در دوران مشروطه، نهضت جنگل و پهلوی اول، حضور داشتند و تأثیرگذار بودند، پرداخته شده است. یک فهرست ۲۰۰ نفره از این علما در صد ساله اخیر، تهیه شده است که به مرور باید درباره آنها شرح حال نوشته شود و از گمنامی خارج شوند. در جلدهای بعدی کمکم شرح حال کسانی نوشته خواهد شد که به دوران انقلاب اسلامی نزدیکتر هستند و در نهایت به شخصیتهای فعال در مبارزات ۱۵ ساله انقلاب اسلامی خواهیم رسید . در این جلد به زندگی ۱۷ نفر از علمای مجاهد گیلان پرداخته شده است که به این ترتیب هستند:

۱٫ آیتالله شهید آقامیر بحرالعلوم رشتی؛ از مجتهدین برجسته رشت بود که از نوادگان دختری علامه بحرالعلوم ـ از مراجع ساکن نجف ـ به شمار میرفت. خودش هم نماینده اولین دوره مجلس شورای ملی بود که به عنوان نماینده علمای در این مجلس انتخاب شد. مجتهدی که از بزرگان جریان مشروعهخواهی به شمار میرفت و برای تصحیح مشروطه، ایستادگی کرد و به همراه پسر جوانش سیدجواد به شهادت رسید.

۲2. میرزاکوچک جنگلی؛ بزرگتر از آن است که معرفی لازم داشته باشد. روحانی برجستهای که ـ به حق ـ نماد مبارزات مردم گیلان به شمار میرود و هر وقت نام مبارزه را مردم گیلان میبرند، خود به خود به یاد او میافتند. شخصیتی که هم در مشروطه حضور داشت و بعد که مشروطه به انحراف رفت، میرزا کوچک برای اعاده مشروطه قیام کرد و نهضت ۷ ساله جنگل را تحت مدیریت عدهای از علمای گیلان با نام «هیئت اتحاد اسلام» ساماندهی کرد و این نهضت بزرگترین مانع بر سر منافع انگلیس و روسیه در ایران به شمار میرفت.

۳. آیتالله شیخ محمدرضا چکوسری از علمای فعال در مشروطه و از مجتهدین ساکن رشت بود که در میان مردم محبوبیت داشت و به عنوان نماینده اولین انجمن رشت در سال ۱۲۸۵ در اوایل مشروطه انتخاب شد. به عملکرد ناصحیح برخی مشروطهخواهان اعتراض داشت و بار دیگر در انجمن بعدی که در سال ۱۲۸۶ تشکیل شد مجدد انتخاب شد. در زمان نهضت جنگل هم در زمره حامیان نهضت در رشت بود.

۴٫ حاج آقابزرگ رشتی؛ نوه مرجع تقلید معروف آیت الله العظمی میرزا حبیب الله رشتی بود، و خودش در وقایع مشروطه در رشت فعالیت داشت و برای مشروطه آرام و قرار نداشت. پسرش حاج آقا ناصر صوفی بود که در وقایع مشروطه و بعد از آن، همراه و همگام پدرش بود. حاج آقابزرگ تندرویهایی در وقایع مشروطه داشت و در زمره کسانی قرار داشت که با حکم کنسول روسیه، ۵ سال از گیلان تبعید شدند.

۵٫ شیخ حسن حسامالاسلام؛ شاعر و از وعاظ برجسته رشت بود و در بالای منبر از خوبیهای مشروطه برای مردم میگفت. در انتخابات اولین دوره مجلس شورای ملی از سوی عدهای از اصناف رشت به عنوان نماینده مجلس انتخاب شد و راهی تهران گردید. بعد از تعطیلی مجلس دستگیر شد و مدت چند سال در عراق سرگردان بود و سپس به رشت بازگشت.

۶٫ آیتالله میرزا محمدرضا حکیمی؛ نوه دختری مرجع مردم گیلان در عصر ناصری حاج ملأ رفیع شریمتعدار بود. خودش از مجتهدین برجسته رشت و از ارکان جریان مشروطهخواهی در گیلان به شمار میرفت. چند بار به عضویت انجمن ولایتی گیلان انتخاب شد و حتی به ریاست آن رسید و فعالیتهای گستردهای برای بسط مشروطه انجام داد. در زمان نهضت جنگل هم از اولین کسانی بود که به حمایت از میرزا کوچک پرداخت و به عضویت هیئت اتحاد اسلام در آمد و تا زمان فوتش از حامیان جدی نهضت جنگل به شمار میرفت.4

۷٫ آیتالله العظمی شهید ملامحمد خمامی؛ مجتهد بزرگ مردم گیلان در عصر مشروطه بود که مدت ۳۰ سال مرجعیت مقتدر و محبوب مردم گیلان را بر عهده داشت. در ابتدای مشروطه، در حمایت از آن فتوا داد و باعث شد که مردم گیلان به مشروطه رغبت پیدا کنند. او یک از سه رهبر جریان مشروعهخواهی در ایران در کنار شیخ فضل الله نوری و میرزا حسن مجتهد تبریزی به شمار میرود که در راه تصحیح مشروطه و جلوگیری از انحرافات تلاش بسیاری کرد و حتی مدتی به تهران رفت. حاضر نشد در مقابل تهدید و ارعاب سکولارها، تسلیم شود و توسط جریان سکولار ترور شده و چند ماه قبل از شیخ فضل الله نوری، به شهادت رسید.

۸٫ آیتالله شیخ محمدباقر رسولی؛ از مجتهدین برجسته رشت در زمان پهلوی اول بود

که در مبارزات سیاسی با این رژیم رشادت زیادی به خرج داد. او در سال ۱۳۰۵ در رشت نهضتی را علیه رژیم رضاشاه پدید آورد 3

که یک سال این رژیم با این نهضت دست و پنچه نرم میکرد و ناتوانی رژیم در سرکوبی این قیام باعث شدکه به یک افتضاح سیاسی برای این رژیم و شخص رضاشاه تبدیل شود و افراد مختلفی چون فضل الله زاهدی و مستر ترات انگلیسی برای سرکوبی آن تلاش کردند و در این مسیر موفق نشدند.

۹٫ میرزاخلیل رفیع؛ فرزند آیت الله حاج ملأ رفیع شریعتمدار بود و خودش اولین شهردار رشت در زمان مشروطه بود و فعالیتهایی را در این راستا انجام داد. از کسانی بود که با حکم کنسول روسیه، به مدت ۵ سال از گیلان تبعید شد.

۱۰٫ آیتالله سیدمحمود روحانی؛ مجتهد برجسته گیلان و داماد آیت الله خمامی بود و خودش از سران جریان مشروعهخواهی در جنبش مشروطه به شمار میرفت. از اعضای انجمن ولایتی گیلان بود که در راه بسط مشروطه تلاش بسیاری کرد. در زمان نهضت جنگل هم در زمره اولین شخصیتهای حامی میرزا کوچک و عضو هیئت اتحاد اسلام بود که از همان آغازین روزها به کمک میرزا کوچک رفت و بزرگترین مجتهد در هسته فکری نهضت به شمار میرفت.

۱۱٫ آیتالله سید عبدالوهاب صالح ضیابری؛ از روحانیون جوان در عصر مشروطه بود که تازه به گیلان بازگشته بود و فعالیتهایی در حمایت از مشروطه انجام داد و عضو انجمن ایالتی گیلان نیز بود. ریاست انجمن عباسی یا هیئت ابوالفضلی را بر عهده داشت و در قالب همین تشکل در مشروطه فعالیت میکرد و بعد از ماجرای اولتیماتوم دولت روسیه، دستگیر شد و مدتی به زندان قازامات برده شد. او از اعضای هیئت اتحاد اسلام و حامیان نهضت جنگل و میرزا کوچک بود.

۱۲٫ آیتالله شیخ علی علمالهدی؛ از مجتهدین جوان در عصر مشروطه بود و در نجف حضور داشت. در زمان نهضت جنگل به گیلان بازگشت و از پیشگامان همکاری با میرزا کوچک بود و از اعضای مؤثر در هیئت اتحاد اسلام بود که هیچ گاه صحنه را خالی نکرد و همیشه در کنار میرزا کوچک حضور داشت. او در زمان قیام ۱۳۰۵ مردم رشت هم، از سران این قیام در کنار آیت الله رسولی به شمار میرفت.

۱۳٫ آیتالله شهید شیخ علی فومنی؛ از مجتهدین برجسته و اخلاقی رشت بود که در حمایت از مشروطه حمایت کرد و در کنار آیت الله خمامی، از ارکان جریان مشروعهخواهی در راه تصحیح مشروطه در گیلان به شمار میرفت. ایشان مدتی بعد از شهادت آیت الله خمامی، در فشار و تهدید سکولارها به سر میبرد تا اینکه چند ماه بعد به طرز فجیعی با دستور میرزا حسین خان کسمایی، به شهادت رسید.

۱۴٫ آیتالله العظمی ملأ عبدالله مازندرانی؛ از مراجع تقلید ساکن نجف و از رهبران سه گانه مشروطه در نجف به شمار میرود در کنار آخوند خراسانی و میرزا خسین خلیلی تهرانی. مشروطه با فتاوای او شکل گرفت و به پیش رفت و قدرت گرفت و تلاشهای زیادی در راه ایجاد مشروطه انجام داد. زمانی که مشروطه به انحراف رفت، او در این مسیر هشدار داد و در راه تصحیح آن گام برداشت ولی به طرز مشکوکی درگذشت.

۱۵٫ آیتالله العظمی میرزا محمدعلی مدرس رشتی چهاردهی؛ ازمدرسین برجسته حوزه نجف و ازمراجع تقلید ساکن نجف بود و تألیفات بسیاری از او بر جای مانده است. اوامامت جماعت رادر رواق بالای سرحرم حضرت امیرالمؤمنین را بر عهده داشت و شاگردان بسیاری را پروراند که بعد از او ادامه دهنده راهش بودند.

۱۶٫ آیتالله شیخ یوسف نجفی جیلانی؛ از مجتهدین برجسته رشت در دوران رژیم رضاشاه بود از زمان مشروطه وارد گیلان شده و از حامیان نهضت جنگل به شمار میرفت. او در مقابله با شبهات بهاییت، و مسیحیت، و جریانات منحرف و فرقههای مختلف، تلاش بسیاری میکرد و در این راه تالیفات بسیاری از خود بر جای گذاشت و با افراد مختلف وارد بحث و گفتگوی علمی میشد. در دوران رژیم رضاشااه کتاب ارزشمند طومار عفت را تألیف کرد که باعث شد تا دستگیر شده و زندانی شود و مدتها تحت شکنجه قرار گرفته و مدت طولانی تبعید شود ولی هرگز دست از مبارزه نکشید.

۱۷٫ اشرفالدین نسیم شمال؛ از روحانیونی بود که در ابتدای مشروطه در رشت حضور یافت و روزنامه طنز نسیم شمال را در رشت شروع به انتشار کرد که اشعار خودش را در آنجا درج میکرد و به نقد اجتماعی و سیاسی میپرداخت. روزنامه نسیم شمال چه زمانی که در رشت منتشر میشد و چه زمانی که به تهران منتقل شد، از محبوبیت بالایی برخوردار بود و سبک اشعار اشرف الدین برای مردم جذابیت بسیاری داشت.

در اینجا فقط به طور خلاصه درباره شخصیتهای مندرج در کتاب گفته شد، علاقمندان به دانستن درباره این شخصیتها، میتوانند به همین کتاب رجوع کنند.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*